परभणी : पूर्वहंगामी ऊसामध्ये बटाटा आंतरपीक तंत्रज्ञानाच्या संशोधन, प्रचार आणि प्रसारासाठी मोलाचे योगदान देणारे स्वर्गीय डॉ. जगन्नाथ त्र्यंबक नानकर यांच्या कृषी क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्याचा गौरव करण्यासाठी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी यांच्या वतीने त्यांच्या व त्यांच्या पत्नी स्व. वत्सला जगन्नाथ नानकर यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ विशेष सुवर्णपदक सुरू करण्यात आले आहे.
कृषीविद्या विभागातील आचार्य (Ph.D.) पदवी प्राप्त विद्यार्थ्यांमधून सर्वाधिक गुण मिळविणाऱ्या एका गुणवंत विद्यार्थ्याची दरवर्षी या सुवर्णपदकासाठी निवड करण्यात येणार असून, विद्यापीठाच्या पदवीप्रदान समारंभात या गुणवंत विद्यार्थ्याला सुवर्णपदक प्रदान करण्यात येणार आहे. त्यामुळे डॉ. नानकर यांच्या कार्याचा गौरव करण्याबरोबरच कृषी संशोधन आणि शैक्षणिक गुणवत्तेला प्रोत्साहन देणारा हा उपक्रम ठरणार आहे.
डॉ. जगन्नाथ त्र्यंबक नानकर यांनी मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी येथे प्रमुख, कृषीविद्या विभाग म्हणून उल्लेखनीय कार्य केले. त्यानंतर NARP प्रकल्पांतर्गत असोसिएट डायरेक्टर ऑफ रिसर्च, औरंगाबाद (सध्याचे छत्रपती संभाजीनगर) या पदावरही त्यांनी जबाबदारी सांभाळली.
पूर्वहंगामी ऊसामध्ये बटाट्याचे आंतरपीक घेण्याच्या तंत्रज्ञानाच्या प्रचार व प्रसारामध्ये त्यांचे विशेष योगदान राहिले. विविध शेतकरी मेळावे, कृषी प्रदर्शन आणि मार्गदर्शन कार्यक्रमांच्या माध्यमातून त्यांनी हे तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविले.
ऊस लागवडीनंतर सुरुवातीच्या कालावधीत उपलब्ध असलेल्या जागेचा प्रभावी वापर करून त्याच क्षेत्रातून बटाट्याचे अतिरिक्त उत्पादन घेता येते, ही संकल्पना शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्यात डॉ. नानकर यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
डॉ. नानकर यांनी केलेल्या कार्याला पुढील काळात महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी यांच्या माध्यमातून व्यापक स्वरूप मिळाले. विद्यापीठातील प्रमुख शास्त्रज्ञ, बियाणे व प्रमुख, कृषीविद्या विभाग डॉ. आनंद विठ्ठलराव सोळंके यांनी RKVY प्रकल्पांतर्गत पश्चिम महाराष्ट्रातील दहा जिल्ह्यांमध्ये पूर्वहंगामी ऊसामध्ये बटाटा आंतरपीक तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर प्रचार व प्रसार केला.
या प्रकल्पाच्या माध्यमातून हजारो एकर क्षेत्रावर प्रत्यक्ष ऊसामध्ये बटाटा आंतरपीक घेण्यात आले. संशोधनातून विकसित झालेले तंत्रज्ञान केवळ प्रयोगशाळा किंवा संशोधन केंद्रांपुरते मर्यादित न ठेवता प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांच्या शेतापर्यंत पोहोचविण्यात आले. प्रात्यक्षिके, शेतकरी मेळावे आणि तांत्रिक मार्गदर्शनाच्या माध्यमातून या तंत्रज्ञानाचा स्वीकार वाढविण्यात आला.
ऊस पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात उपलब्ध जागेचा उपयोग करून बटाट्याचे अतिरिक्त उत्पादन घेण्याची संधी या आंतरपीक पद्धतीमुळे शेतकऱ्यांना उपलब्ध झाली. त्यामुळे एकाच क्षेत्रातून ऊसासोबत अतिरिक्त पीक घेऊन उत्पन्नवाढ साध्य करण्याच्या दृष्टीने हे तंत्रज्ञान महत्त्वपूर्ण ठरले.
डॉ. नानकर यांच्या कार्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे कृषी संशोधनाचा थेट शेतकऱ्यांना उपयोग करून देण्यावर त्यांनी दिलेला भर. संशोधन, प्रात्यक्षिके, शेतकरी मेळावे आणि तांत्रिक मार्गदर्शन या माध्यमातून त्यांनी कृषी तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांच्या बांधापर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केले.
डॉ. जगन्नाथ त्र्यंबक नानकर यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ सुरू करण्यात आलेले हे सुवर्णपदक केवळ एका कृषी शास्त्रज्ञाच्या कार्याचा सन्मान नाही, तर कृषीविद्या विषयातील संशोधन, शैक्षणिक गुणवत्ता आणि उत्कृष्टतेला प्रोत्साहन देणारा प्रेरणादायी उपक्रम आहे.
दरवर्षी कृषीविद्या विषयातील आचार्य पदवी प्राप्त विद्यार्थ्यांमधून सर्वाधिक गुण मिळविणाऱ्या गुणवंत विद्यार्थ्याला हे सुवर्णपदक प्रदान करण्यात येणार असल्याने, डॉ. नानकर यांच्या संशोधन, शिक्षण आणि कृषी प्रसारातील आदर्श कार्याची प्रेरणा भावी कृषी शास्त्रज्ञांना मिळणार आहे.
स्वर्गीय डॉ. जगन्नाथ त्र्यंबक नानकर आणि स्व. वत्सला जगन्नाथ नानकर यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ सुरू करण्यात आलेले हे सुवर्णपदक त्यांच्या कृषी क्षेत्रातील योगदानाचा चिरस्थायी गौरव ठरणार असून, गुणवंत विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणेचा दीपस्तंभ ठरणार आहे.
0 टिप्पण्या